SZLAKIEM CMENTARZY I WOJNY ŚWIATOWEJ
OKOLIC ŻEGOCINY

    Rozpoczynając proponowaną przez nas wędrówkę szlakiem cmentarzy I wojny światowej, możemy być pewni, że dostarczy nam niezapomnianych wrażeń. Zarówno jej początek, jak i koniec, może nastąpić na dowolnym cmentarzu. Gdyby ktoś chciał zwiedzić wszystkie te obiekty, musi mieć na to około 7 - 8 godzin czasu.
     Kolejność zwiedzania może być następująca: Żegocina - Łąkta Dolna - Trzciana - Leszczyna - Królówka - Łąkta Górna - Rajbrot - Kobyła - Kamionka Mała - Żegocina.
     Wersja skrócona: Żegocina - Łąkta Dolna - Królówka - Łąkta Górna - Rajbrot (303) - Żegocina (przez Bytomsko). Na przejście tej trasy wystarczy 3 - 4 godzin.
      Możliwe są również inne, dowolne modyfikacje trasy.

300 - RAJBROT (KOBYŁA)
    Cmentarz połozony jest w kompleksie leśnym pod szczytem Kobylej Góry. Od przystanku PKS Rajbrot II iść należy drogą na południe, pomiędzy zabudowaniami, potem stromo pod górę, obok dwóch kapliczek do skraju lasu, gdzie kolejny słup informacyjny. Po dalszych 50 m w prawo, błotnistą drogą leśną. Cmentarz 600 m od wejścia w las, a 1,5 km od przystanku PKS.
     Projektował Franz Stark. Duży cmentarz na planie prostokąta, od zachodu otoczony pełnym murem, a z pozostałych stron kamiennymi słupkami, kiedyś połączonymi stalowymi rurami, obecnie drewnianymi żerdziami. Drewniana bramka wejściowa.
Funkcję elementu centralnego pełni uskokowa ściana tylna ze zniszczoną tablicą inskrypcyjną. Obok kamienna ława. Na ziemnych mogiłach żeliwne krzyże z ramką na tabliczkę imienną albo krzyże z płaskowników. Powierzchnia 1362 m². Mimo prowadzonych prac remontowych stan ogólny zły, większość krzyży zniszczona, pole grobowe nieuporządkowane. Górujący nad okolicą masyw Kobyły był wielokrotnie celem ataków obu armii. W lesie otaczającym cmentarz można odczytać zarysy okopów strzeleckich i stanowisk broni maszynowej. Do dziś znajdują się tu szczątki wyposażenia żołnierskiego.
     Pochowano tu 96 Austriaków z 24 pułku piechoty landwery i 19 rezerwowego batalionu strzelców; 28 Niemców z 217, 218 i 219 pruskiego rezerwowego pułku piechoty; 117 Rosjan. 20 mogił pojedynczych, 41 zbiorowych. Daty śmierci: 7-13. XII.1914.

301 - ŻEGOCINA 
     Cmentarz znajduje się tuz przy murze kościelnym, dojście przez teren przykościelny.
Pochowano tu 11 Austriaków z 24, 25, 29 i 33 pułku piechoty; 68 Niemców z 217, 218, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty, 147 pruskiego pułku piechoty,19 pruskiego rezerwowego batalionu strzelców, 47 pruskiego rezerwowego pułku artylerii (w tym 2 oficerów i 9 podoficerów); 9 Rosjan z 147, 292 i 296 pułku piechoty. 7 mogił pojedynczych, 7 zbiorowych. Daty śmierci: 1914.
     Projektował Franz Stark. Mała kwatera wojenna na planie prostokąta, obecnie bez ogrodzenia, zarys nieczytelny. Wejście ujęte w kamienne słupy osłania gruby łańcuch. Na mogiłach zbiorowych duże betonowe stele z żeliwnymi tablicami imiennymi. Na mogiłach pojedynczych krzyże listwowe z tabliczkami. Brak pomnika centralnego. Tablica inskrypcyjna zdjęta lub zamurowana. Powierzchnia 459 m². Stan ogólny bardzo dobry. Remont w 2000 r. 
      W cieniu Domu Bożego spoczywa tu 81 wiernych żołnierzy sprzymierzonych armii, austro-węgierskiej i niemieckiej. Podczas walk w kościele w Żegocinie mieścił się szpital polowy. Leczyli tu swe rany m.in. polscy legioniści z oddziału kpt. Norwida, walczący wraz z oddziałami pruskimi o wzgórze Żarnówka.

302 - ŻEGOCINA
     Ten cmentarz ulokowano w środkowej części cmentarza parafialnego, na wzgórku, w odległości 400 m od kościoła. Przy dróżce na cmentarz, na mostku nad Sanką, słup informacyjny.
     Złożono tu 22 Austriaków z 58, 83 i 95 pułku piechoty, 18, 33 i 35 pułku piechoty landwery, 24 i 29 batalionu strzelców polowych; 152 Niemców z 217, 218, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty; 102 Rosjan z 50, 147, 292 i 296 pułku piechoty. 109 mogił pojedynczych, 54 zbiorowe. Daty śmierci: 1914.
     Projektował Franz Stark. Duża kwatera wojenna na planie prostokąta. Obecnie nie ma ogrodzenia, jego dawny zasięg wskazują rzędy starych drzew. Po ostatnim remoncie jest tu 13 wydłużonych mogił zbiorowych, ustawionych poprzecznie do alei i ujętych w betonowe krawężniki. Na większości betonowe stele z żeliwnymi tablicami imiennymi, na pozostałych krzyże żeliwne i listwowe dwóch typów. Na osi cmentarza stylizowany ołtarz polowy z dwuspadowym zwieńczeniem, a na nim drewniany krzyż łaciński. Pod nim tablica z napisem:"Z szarej codzienności przybyliśmy; przez próg życia odeszliśmy ze skroniami zwieńczonymi laurem". Powierzchnia 276 m². Stan dobry.
     Przy głównej alejce cmentarza parafialnego, na prawo; od wejścia, mogiła kapitana Legionów Polskich Wojciecha Wrony, rodem z Bytomska, poległego nad Zbruczem ; 10.VII.1920 r.

303 - RAJBROT
     Obiekt ulokowano na skraju lasu (wzgórze 429 m), po lewej stronie drogi z Rajbrotu do Muchówki, 2,3 km od kościoła. Z drogi widoczna brama cmentarna.
     Pochowano tu  55 Austriaków z 33 i 35 pułku piechoty landwery, 24 i 29 batalionu strzelców polowych; 176 Niemców z 217, 218, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty, 3 pruskiego rezerwowego batalionu strzelców, 19, 130, 131, 141, 171, 189, 198, 296 pruskiego rezerwowego batalionu strzelców, 47 pruskiej kompanii pionierów. Trafiają się nazwiska polskie. Jest 12 mogił pojedynczych i 36 zbiorowych. Daty śmierci: 5-13.XII.1914.
      Projektował Franz Stark. Obiekt na planie prostokąta ze ściętymi narożami, otoczony wysokim kamiennym murem nakrytym betonowym daszkiem. Wejście przez monumentalną kamienną bramę (stalowe odrzwia z ozdobną kratą w części dolnej). Pośrodku wysoki, kamienny krzyż na postumencie. Na jego tylnej ścianie tablica inskrypcyjna z napisem: "W wieczność prowadzi wiernych brama śmierci". Na mogiłach betonowe stele z żeliwnymi tablicami imiennymi i kute krzyże listwowe. Powierzchnia 1318 m². Stan dobry.
      Na zewnętrznej ścianie tylnej cmentarza napis i rysunek wykuty przez weteranów walk.

304 - ŁĄKTA GÓRNA
    Na północnym krańcu wsi, wśród pól i zagajników, na prawo od drogi Żegocina-Muchówka. Ma słup informacyjny, postawiony po prawej stronie, prowadzącej w stronę Muchówki, drogi. Trzeba podejść polną drogą około 100 m
     Spoczęło  tu na zawsze 25 Austriaków; 76 Niemców z 20 pruskiego pułku piechoty, 217, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty, 19 pruskiego rezerwowego batalionu strzelców, 47 pruskiego rezerwowego pułku artylerii polowej. 4 mogiły pojedyncze, 14 zbiorowych. Daty śmierci: 6-8.XII.1914.
     Projektował Franz Stark. Mały cmentarz na planie prostokąta, otoczony stalowymi rurami na kamiennych słupach. W jednym z narożników fragment muru zwieńczony kapliczką słupową z obrazem Chrystusa w koronie cierniowej we wnęce. Wyróżniająca się z otoczenia kapliczka ułatwia odnalezienie cmentarza. Na mogiłach betonowe stele z żeliwnymi tabliczkami imiennymi i dwuramienne krzyże na betonowej podstawie. Bramka wejściowa przykryta drewnianą pergolą z krzyżami. Powierzchnia 384 m². Stan dobry.

305 - ŁĄKTA DOLNA
     Cmentarz położony jest w północnej części wsi, wśród pól i zagajników. Dojście: od miejsca, gdzie przy drodze Muchówka - Leszczyna stoi słup informacyjny, drogą polną - nie tą wykładaną płytami) na południe, wierzchowiną wzniesienia, mając po lewej stronie las, należy przejść około 1 km. Można też dość od strony Łąkty Dolnej, z cmentarza nr 306.
     Wieczny spoczynek znalazło tu w 5 mogiłach zbiorowych 124 Niemców z 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty.  Daty śmierci: 6- 12 XII 1914.
     Projektował Franz Stark. Obiekt na planie wydłużonego prostokąta, ogrodzony niskimi, kamiennymi słupami połączonymi parą rur stalowych. W ścianie północnej wysoki kamienny krzyż, a pod nim ława. Na mogiłach betonowe stele z żeliwnymi tablicami imiennymi. Powierzchnia 302 m². Gmina Trzciana przeprowadziła latem i jesienią 2001 roku generalny remont cmentarza, dzięki czemu obiekt ten został przywrócony do dobrego stanu.
     Bezleśne wzgórze, na którym położony jest cmentarz, było w grudniu 1914 r. widownią zaciekłych bojów, podczas których oddziały 47 pruskiej dywizji piechoty bezskutecznie usiłowały zdobyć silnie umocnione pozycje Rosjan.

306 - ŁĄKTA DOLNA
     Dojście od cmentarza nr 305. Należy powrócić do grzbietowej dróżki i nią dalej iść na południe. Cmentarz nr 306 widoczny po lewej, za zarośniętym jarem. Pochowano tu 106 Niemców z 217, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty. Jest także 1 mogiła zbiorowa. Daty śmierci: 7 XII 1914 r.
      Projektował Franz Stark. Obiekt o wystroju podobnym jak nr 305. Wyróżnia się granitowymi pomnikami ufundowanymi przez rodziny poległych żołnierzy. Na jednym z nich inskrypcja: "Czasy, którym poświęciliśmy się, dały więcej, niezmiernie więcej, niż nam zabrały. Dały potęgę odczuwania, która z niewolników czyni panów i wskazuje cele wieńczące dzieło". Powierzchnia 448 m². Stan - po remoncie w 2001 roku - dobry.
     Jeden z pomników postawił ojciec dwóch braci Cuny poległych tu jednego dnia. Rodzina jeszcze przez wiele lat odwiedzała ich grób.

307 - ŁĄKTA DOLNA
    Dojście  od przystanku PKS w Łąkcie Dolnej lub z cmentarza nr 306. Z drogi powiatowej Łąkta Górna - Trzciana skręcamy przy kamiennym drogowskazie z krzyżem maltańskim, jakim oznaczone są wszystkie cmentarze I wojny światowej w drogę polną. Idziemy w kierunku północnym, obok szklarni i po 10 minutach dochodzimy do bliźniaczych cmentarzy. Ten z numerem 307 położony jest najdalej na północ, za lasem, w odległości około 300 metrów. Możliwe także dojście od strony drogi Muchówka - Leszczyna. Obiekt jest położony około 100 m na południe od polnej drogi, pod samotnym dębem.
     Jest miejscem spoczynku 56 Niemców z 217, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty. 1 mogiła pojedyncza, 4 zbiorowe. Daty śmierci: 6-7 XII 1914.
     Projektował Franz Stark. Cmentarz nawiązuje wystrojem do obiektów nr 305 i 306. U stóp centralnego krzyża tabliczka pamiątkowa ufundowana przez rodzinę jednego z poległych. W roku 2000 starannie odnowiony. Pow. 108 m².
     Grupa obiektów 305-307 to przykład początkowej koncepcji zakładania cmentarzy bezpośrednio na miejscu walk, z myślą o oddaniu ich zaciekłości i dramatycznego przebiegu. Ten pocięty jarami, mało ciekawy teren kosztował bardzo wiele istnień ludzkich.

308 - KRÓLÓWKA
      Cmentarz ulokowano na skraju lasu zwanego Dębiny, 500 m od szosy Muchówka - Leszczyna. Dojście początkowo jak do cmentarzy 305-307, ale po ok. 400 m należy skręcić w lewo, do skraju lasu. Tu droga ułożona z płyt. Cmentarz po prawej.
     Miejsce pochówku: 95 Austriaków z 2 pułku strzelców tyrolskich, 30 batalionu strzelców polowych, 14 pułku huzarów; 290 Niemców z 217, 218, 219 i 220 pruskiego rezerwowego pułku piechoty; 606 Rosjan z 223 symbirskiego pułku piechoty. 19 mogił pojedynczych, 56 zbiorowych. Daty śmierci: 21 -27 XII 1914.
      Projektował Franz Stark. Jest to jeden z największych cmentarzy w okręgu. Założony na planie prostokąta z dostawioną półkolistą absydą. Częściowo otoczony pełnym murem, w pozostałej części stalowymi rurami na kamiennych słupkach. W części dolnej wysoki kamienny krzyż, bliźniaczo podobny do krzyży z cmentarzy 305-307. Na polu grobowym obelisk z krzyżem na szczycie i płyciną na tablicę inskrypcyjną (zniszczona). W części górnej drugi obelisk, ostro zakończony i zwieńczony krzyżem. Na jego licach duże krzyże żeliwne typu "niemieckiego". Układ mogił tworzy zarys "krzyża żelaznego". Na ziemnych mogiłach betonowe stele z tablicami imiennymi (na niektórych adnotacja: "zaginiony i prawdopodobnie tu pochowany"), małe betonowe cokoliki z krzyżami, krzyże listwowe dwóch typów i duże krzyże na mogiłach masowych. Powierzchnia 2227 m². Stan obiektu, pomimo stosunkowo niedawnego remontu, zły.

309 - TRZCIANA
     Na terenie cmentarza parafialnego, po lewej stronie drogi do Leszczyny, 400 m od kościoła są dwie kwatery wojskowe: kwatera I po prawej przy wejściu na cmentarz, kwatera II na końcu alejki.
Na tym cmentarzu pochowano 36 Austriaków z 30 i 58 pułku piechoty i 47 rezerwowej kompanii pionierów; 52 Niemców z 218, 219, 221 i 271 pruskiego rezerwowego pułku piechoty; 97 Rosjan. Kwatera I - 2 mogiły zbiorowe, kwatera II - 2 mogiły pojedyncze i 2 zbiorowe. Wśród poległych 4 oficerów (w tym jeden kapitan). Daty śmierci: 5-8.XII.1914.
    Projektował Franz Stark. Kwatera I na planie prostokąta, otoczona parami rur na smukłych betonowych słupkach. W ścianie tylnej mały, prostokątny pomnik. Na jego licu żeliwne krzyże w kamiennych wieńcach. Pod nimi ława. Na mogiłach betonowe stele dwóch typów z żeliwnymi tablicami imiennymi. Znajduje się tu grób podchorążego Wojska Polskiego Łukasiewicza, poległego 5.IX 1939 r. Powierzchnia 185 m². Kwatera II podobnie ogrodzona. Pomnik centralny to ściana z dwuspadowym zwieńczeniem. Na jej licu krzyż maltański i tablica inskrypcyjna z napisem w języku niemieckim: "Przybyliśmy z szarości dnia powszedniego,
a przekroczyliśmy próg życia uwieńczeni wawrzynem".  Na mogiłach kute krzyże z prętów z tabliczkami imiennymi. Powierzchnia 97 m².
     Stan obu kwater dobry. Przy wejściu na cmentarz nowy słup informacyjny.

310 - LESZCZYNA
    W zagajniku po prawej stronie drogi do Łapanowa, naprzeciwko kościoła znajduje się słup informacyjny, który wskazuje drogę na cmentarz.
     Wieczny odpoczynek znalazło tu 117 Austriaków z 23, 30, 58, 95 pułku piechoty, 3 pułku strzelców tyrolskich, 13 i 16 batalionu strzelców polowych; 143 Niemców z 218 pruskiego rezerwowego pułku piechoty; 600 Rosjan z 173 pułku piechoty. 6 mogił pojedynczych, 123 zbiorowe. Daty śmierci: 9-10.XII.1914.
     Projektował Franz Stark. Duży cmentarz na planie przypominającym trójlistek. Wokół mur z kamienia łamanego przykryty betonowym daszkiem. Brama wejściowa zamknięta półokrągłym łukiem, stalowa furtka z prętów. Na osi założenia kaplica z kamiennych ciosów, zbudowana na planie koła i przykryta stożkowym dachem gontowym, Po dwóch stronach przybudówki z ozdobnymi drzwiami wejściowymi. Na suficie kaplicy stylizowana gwiazda, w otworach okiennych ozdobne kraty. Na ścianach zniszczone tablice inskrypcyjne.
     Na mogiłach betonowe stele z tablicami imiennymi, duże krzyże trzech typów, dwa typy krzyży prętowych i małe cokoliki betonowe. Powierzchnia 2209 m². Stan obiektu po ostatnim remoncie w latach 1997 - 2000 dobry. 

357 - KAMIONKA MAŁA (ORŁÓWKA - JASTRZĄBKA)
     Pod szczytem Jastrząbki, na skraju lasu, na wysokości 550 m n.p.m. Dojście wyznakowaną drogą z przysiółka Orłówka lub od północy, z przełęczy (około 700 m).
      Pochowano tu  92 Austriaków z 1, 18, 24 i 25 pułku strzelców, 45 pułku artylerii landwery; 11 Niemców z 217 pruskiego rezerwowego pułku piechoty; 157 Rosjan. 53 mogiły pojedyncze, 59 zbiorowych. Daty śmierci: 8-13.XII.1914.
     Projektował Gustaw Ludwig. Duży cmentarz na planie prostokąta z półkolistym wybrzuszeniem od strony wejścia. Ogrodzenie - drewniany płotek sztachetowy wsparty na betonowych słupach. W słupy bramy wejściowej do niedawna były wmurowane po trzy łuski artyleryjskie dużego kalibru. Pomnik centralny to piękna drewniana kaplica wysokości 13 m, ustawiona na górującym nad resztą cmentarza tarasie, na który wiodą schody. Wokół budynku podcienie wsparte na dwunastu ozdobnych słupach. W górnej części trzy łukowo sklepione okna. Strzelisty dach kryty blachą, a w górnej części gontem, zwieńczony wysokim krzyżem. Zwraca uwagę starannie wykonana, artystyczna ornamentyka detali, tak wewnątrz, jak i na zewnątrz. Na mogiłach ziemnych niskie, betonowe cokoliki z żeliwnymi krzyżami trzech typów na licu. Pośrodku pola grobowego kamienny kopiec zwieńczony krzyżem wykutym z jednego odłamu kamienia (według przekazów wykonanym z własnej inicjatywy przez jednego z zatrudnionych przy budowie cmentarza jeńców). U jego podstawy stele betonowe z nazwiskami. Powierzchnia i 1323 m². Stan obiektu bardzo dobry.
     W ponownym poświęceniu cmentarza po remoncie w 1991 r. brali udział hierarchowie Kościoła, przedstawiciele urzędu wojewódzkiego w Tarnowie, a także delegacje z Austrii. Przy bramie wejściowej umieszczono tablicę informacyjną.
     Od 1998 rok na tym cmentarzu odprawiane jest 11 listopada uroczyste nabożeństwo za Ojczyznę, po którym następuje zakończenie Młodzieżowego Rajdu "Szlekiem cmentarzy I wojny światowej".

Projekt trasy: Z.Ellnain, T.Olszewski
Fotografie: T. Olszewski, O. Rosiek